TALATEU

Ko kimautolu ‘a e kakai Tonga, ko e va’a pe ‘o e fa’ahinga Polinisia, ‘a ia ‘oku mau nofo’i ‘a e ngaahi ‘otu motu lotoloto mo fakahahake ‘o e Pasifiki´. Kuo puli homau ngaahi tupu’anga ‘i he kilukilua ‘o e ngaahi kuonga, ka kuo mau nofo ‘i he ‘Otu Motu Anga’ofa ‘o lau’i to’utangata, ‘o fakamo’oni’i ‘i he tala ‘oku mau ma’u ki homau ha’a tu’i motu’a ‘i ono’aho. ‘A ia na’e tukufakaholo ‘i he laü’i senituli ‘o e to’u tangata ki he to’utangata. Kuo fakakoloa ‘aki kimautolu ‘e natula ‘i he sino malohi mo e kongokonga tatau. Ihu fälahi, lo’ulu hika ‘uli’uli, tama’imata pöpö’uli pea mo e kili ‘oku lanu hange ha Sinamoni lelei. Ko e fotunga ‘o e fefine Tonga, ‘oku fuopotopoto mo fofonga fotu ngofua, pea ko e tauhi hono kili ke molemole mo kili ‘atä, ‘oku ne takai ‘aki ‘a e lolo. Ko e me’a ki he’emau fu’u tu’u mavahe mo e anga e fonua ‘oku mau nofo ai, ‘o tu’ung ai ‘a e fa’ahinga mo’ui ‘oku mau ma’u, ‘a ia ‘oku fe’unga ‘aupito mo e anga ‘e mau nofo, pea kuo liliu si’i pe ‘i he fetu’utaki mo e mamani sivilaise´.

Ko e anga ‘oku makehe atu ‘i he anga ‘o e mo’ui ‘a e kakai Tonga ko ‘e mau faka’apa’apa kia hou’eiki.´ ‘Oku aka taumama’o ‘a e faka’apa’apa ko ‘eni, he na’e tupu ‘eni ia mei he tui fakalotu ‘o e kuonga mu’a. ‘Oku tu’u tautakele hono ivi ‘i he’emau mo’ui, ko e fotunga ia homau ‘ulunganga´, pea ‘oku ne pule’i ‘a e anga ‘e mau nofo fakafonua.´

‘Oku anga ngofua hono ngaue’aki homau poto ‘i he lave mo e hiva, ‘i he faka’ofo’ofa homau ‘otu motu. ‘Oku mau hivehiva ‘o fakama’ama’a ‘aki ‘e mau ngaue faka’aho. ‘Oku ‘i ai pe tau’a’alo ‘o ha toho ‘a ha vaka ki tahi, pea mo hono fakaheka ki ‘uta, pea mo ha toho ‘o ha ngaahi ‘akau lalahi ki kolo ki he langa ‘o ha fale. Ko ‘e mau ngaahi me’a mo e kakai lalahi ‘i he huisitolia ‘oku fakamanatu ‘aki ‘a e ta’anga mo e lave. ‘Oku ‘i ai e hiva ‘o e fe’iloaki mo e hiva ‘o e mävae´. Ka ‘eva’i ha fefine ‘o ha ki’i kolo ‘oku mau pese mo laulausipi.

Ko e lotu faka-Kalisitiane kuo ‘i ai ‘e ne kau lahi ki he’emau mo’ui. Ko e toputapu ‘o e Sapate´ ‘oku tauhi ke toputapu ‘aupito. Ko e pe ke fai ai ‘a e lotu, ka e ‘oua te mau va’inga pe ngaue. ‘Oku mau foki ‘i he’emau ngaue ‘i tokanga, mei he ‘emau fängota ‘oka efiafi ‘o teu leva ha’amau fakataha pe ako hiva. ‘Oku kumi tokoni ‘a e kakai mei he faifekau ‘i he ngaahi taimi ‘oku mau faingata’a’ia mo loto mamahi ai. ‘I he fa’ahinga mo’ui ‘oku ‘ikai mamafa ai ‘a e pa’anga mo e taimi, kuo mau hoko ai ‘o ‘ofa ‘i he ngaahi me’a fakanatula ‘oku ‘o e mo’ui ko ia, ‘a e ulo maafana ‘a e la’a, ‘a ia ‘oku ne kapui kimautolu, ‘a e faka’ofo’ofa ‘o e mafoa ‘a e äta mo e tö ‘a e la’a, ‘a e ongona ‘o ha hiva mo ha kakata ‘i ha pö malü. ‘A e ngananganaiki kehekehe ‘a e ‘u’ulu mo ha pö mahina ‘o ha fanga. Pea ‘i he’emau ‘ofa ‘i he ngaahi me’a ni, ‘oku mau ma’u ai ‘a e vaikau’aki mo e melino.

KO E KALOFIAMA NE TUPU AI HA AFI.

Kuo hinapaki e funga fonua pea fakatölau hono ‘akau kotoa lolotonga ‘a e fa’ahita’u momoko ‘i he mahina ko Tisema ‘o e ta’u 1974. Kuo fou mai ha tangata ki he tele’a ‘o e Ano Masima, ko hono hingoa ko Losini Koloamatangi. Ko ‘e ne ä’u mai ko e kole pa’anga ki he langa falelotu ‘i Tatakamotonga ‘i Mu’a. Lolotonga e taimi ko ‘eni, ‘oku te’eki ke ‘i ai ha Siasi pe fai’angalotu. Pea te’eki ai pe ke ‘i ai ha taha ia ‘iate kimautolu ‘e ‘alu ki ha lotu, ko e me’a ‘i he’emau öngo’i ‘i he ha’u ‘a Losini, ne hange kuo ngali tuenoa mo ta’etokanga’i. He ta;la’ehai kuo ‘i ai ha feitu’u ke fai ki ai ha koniseti ke uki ki ai ha kau kole tokoni fakapa’anga, pea kanoni ‘aki kimautolu Uesiliana ‘a ‘e mau fu’u tokosi’i. He ko kimautolu pe ne ongo ki ai si’i lava mai ‘a e motu’a´ ni. He ta;la’ehai ‘e fie ongo ha taha ia he kau Mamonga ki ha langa ‘o ha fale lotu Uesiliana, pea mau lototo’a pe ‘o ö holo ‘i he tukui’api ‘o e kau Mamomnga. ‘O kole ke fai mai ha tokoni ki he ha’u ‘a e motu’a. Pea ko e ngaahi ‘api ‘e ni’ihi ne nau lï mai e ki’i tola ‘e taha, pea ko e ni’ihi ne nau Talamai, ke mau mu’omu’a pë ka e toki ha’u ë motu’a pea toki ‘omi ha tokoni. Kaikehe pea talu ai pee ia mo e ‘ikai toe ‘omi ha tokoni ia. Pea ne tangi ai homau loto ‘o mau faka’anau ‘o pehe, taumaia ne ha’u ‘a Loseni ‘oku ai ha ‘api Siasi heni, ka e lava ke ma’u ha tokoni lelei, ka epango ko ‘e mau tokosi’i, kuo fute e loto ka kuo ‘ikai ha makatu’unga lelei ke fakaai ë si’i me’a kuo ha’u ai e matäpule ‘o fakatangi mai ai kiate kimautolu. Ko ia ne mau öngo’i leva ‘i he taimi ko ia, kuo totonu ke mau fakatahataha ke kau ki ha fai’anga lotu pe siasi. He ko e naga ‘e tau nofo pehë ‘e toe ‘i ai ha ha’u ‘a mui ‘e toe hoko atu ai pe faka’ofa pea te tau toe mä äi pe. ‘Ikai ngata ai ka ‘e hoko ai pe matahoa ‘i he ngaahi tukui’api e kau Mamonga.

Ko e faka’anua´ ni kuo toka homau loto pea tala ‘e hai ko ha me’a ‘e faingofua ke mau tu’u ahke kimautolu, ko e kau fa’a konä mo e inu kava malohi ‘o ‘alu ki he lotu. Ko ia ne mau fakatatali ki ha tau mai ‘a ‘Anu Lifuka ‘Anau mei Tonga. He ne ne lolotonga ‘i Tonga ‘o Kilisimasi mo ‘e ne ongo mätu’a, kuo feongoaki he ngalu’ea, ë ki’i muhumuhu kuo fai, fe’unga ia mo e tau mai ‘a ‘Anau mei Tonga. Na’e ‘i ai e fale va’inga ne mau ma’unga nofo ki ai, ko hono hingoa ko Bonwood, pea hne mau ö kiai ‘o fai e konä mo e inu, pea ne mau talanoa ai mo ‘Anau ‘o kau ki he ö ki ha lotu koe’uhi ko e faingata’a ko ia ne mau fehangahangai mo ia lolotonga ë ‘i heni ‘a Losini. Ne mau loto maafana kotoa pe ke fai. Ko ia ‘i he Spate ne hoko, Sapate tolu ‘o Sanuali 1975, ne mau ö leva ki he fai’anga lotu First United Methodist Church ‘i he 2 ‘isite mo e 2 Saute, ‘o mau hü ki he falelotu ko ia. Pea ko kimautolu ‘eni ne mau fuofua ö ki he lotu ‘i he Sapate ko ia, ‘Anau Ki Lifuka ‘Anau, Tomasi Lätü, Mohenoa Masi & Latu Masi, Fine Inu-ki-Ha’angana, Tevita Kautoke pea mo Viliami Tapa’atoutai. ‘A ia ko e fuofuaki kau ma’u lotu ia ko e toko 7 pe. Ne hä ngali fakaola ‘e mau kamata e ki’i lotu, pea ko e me’a fakaöfo ko hono öfongi kimautolu ‘e he kau papalangi ‘i he Sapate, pea hange ‘oku nau fofonga tokanga mo mata’ofa ‘iate kimautolu, pea hange kuo to’oa ai homau loto ‘i he fiefia. Pea hange kuo ui kimautolu kotoa ke tokanga leva ke ö ki he lotu. Kaikehe ko homau fuaki Sapate ia ‘i he’emau ö ki he lotu ‘i he kolo´ ni. Ne mau fu’u loto maafana ‘i homau talitali ‘o mau fakapapau ai ke mau toe ma’u lotu he Sapate hoko, pea ke mau toe uki ke tokolahi ange ‘a e kau ömi ki he lotu. Ko ia ne mau mätuku mai kuo mau fiefia ‘o teuteu ki he Sapate hoko. Ne mau talatalanoa holo ki homau ngaahi kaungäme’a ‘o mau fakamatala ki ai ë ngaahi me’a ne hoko ‘i he’emau ö ki he lotu ‘i he sapate kuo hili. Pea maafana ai ë ni’ihi ke nau ö mo kinautolu ki he lotu ‘i he Sapate ne hoko mai. Ko ia ‘i he Sapate hoko, ne ülui mai e toko nima kehe ‘o mau kaunagä lotu he Sapate ko ‘eni. Na’e ‘ange’ange a e fakaofoofo ‘a e kau papalangi ‘i he tokolahi mai, pea ko hai te ne lau e fiefia e kau papalangi, pea mau onmgo’i ë lave mai ‘a e laumalie feohi mo ‘e mau öngo’i ‘a ‘e mau taha pë ‘ia Kalaisi. Ko ia kuo mau ongo’i kuo mau kau ki ha Siasi ‘o hange ko e faka’anaua ne fai mei he kuohili., pea ko e ki’i kalofiama ne malama kuo kamata ke hoko ko e ki’i äfi, ‘o tatau pe pe ko e lave ki ai pe ala ki ai ‘e fai pe mo’ui. He ko e kalofiama fakalaumalie, pea ko e makala mai mei he fu’u laumalie mo’ui ‘o e ‘Otua.

Koe anga ai pe ‘o ha kamata ‘o ha me’a fo’ou, kuo pau ai pe ke ö ai pe mo ha ngaahi me’a ‘e hoko, ‘i hono piuaki mo hono üki holo ke kaungamälie mo kaungä fai koe’uhi ke manakoa mo fepoupou’aki pea ote hoko ai ha ngaahi me’a fakamamahi pe fakafiefia, mo ha ngaahi me’a faka’aluma mo fakakata, ‘o hange ko e tä telefoni ‘a ‘Anau kia Finau Mila ‘i he Pongipongi sapate ‘e taha, ko ‘e ne fakaäfe’i ke na ö ki he lotu. Ne tali mai ‘e Finau Mila, "masi’i teu ‘alu atu pe au ko ‘eku mä ‘i ho’o fa’a telefoni mai, ka ‘oku ‘ikai teu fie ‘alu au ki he lotu. Pea hange ko e telefoni ‘a Fine Inukiha’angana ‘o fakaafe’i ki he lotu, pea tali ‘e Tevita: "Fine tuku ia mo e fakapiko, ta nofo pe kitaua ‘o fai ‘e ta inuinu." Na’e toe öli ange foki ‘a e ‘alu ‘a e ki’i Siasi ‘o lotu’i ‘a e fai’aho ‘a e ki’i tamasi’i ‘a Hausia mo Mo’unga Hämala, pea ko e me’a ne fakanatu kete, ko e toki fuofuaki fai ia ha me’a fakalotu ‘i he ki’i Siasi, pea ‘asili ai he ne te’eki fai ‘e ha taha ia ha me’a pehe ‘i he lotu talu ‘e ne tupu, pea ‘ikai te mau maheni pe te mau sio ‘i ha me’a pehë, ko ia ne fai pe tetu’a kia ‘Anau. Pea hange ko e lau: ko e fepaki ‘a Mula tau ‘a Ngoü’a. Kaikehe ko ‘e mau ö pe ko e mä he kole mai, pea mau ö ki ai, pea kuo teuteu ‘e Huasia mo e famili ha me’a tokoni ke fai ‘aki e fakafiefiä’i ë fai’aho, pea mau ä’u atu ia ki he ‘api ‘o hausia, pea talitali lelei kimautolu ‘e he famili, Ka e hange ‘oku mau ‘alui’alu atu pe he ‘ea, mo fakakaukau pe’e fëfë hano fai ë ‘aho. Kapau ne mau pehe kimautolu, huanoa ë fu’u failotu ha’ane faingata’a’ia, Kaikehe ne maau, pea ko e himi leva ko e "Ha’u tamaiki, ha’u ‘o Tukupä… Hili ia ne ne fai e lotu pea toki fai e hiva tukulotu. Kaikehe hili e lotu ne mau fakaongoongo pe ko hai te ne hua e tukulotu, pea fuoloa ia ne ‘ikai ha taha te ne kamata, pea fakafokifä, ne köfeköfe hake ‘a fine Inukiha’anganau atu ia ‘. Ne ‘ikai ha taha ia te ne ‘ilo ë fasi kuo hua ‘aki, pea tuku ‘e ne hiva ‘a’ana ka e toe ‘a’a hake ia ‘o mau fesiofai mo mau kakata mo hiki tuë, pea ‘ikai toe faka’osi pe kelesi, ka e tuku’aki pe ‘e mau kakata. Kaikehe ko e anga ia e tu’unga ë kamata, pea mälö pe mo e kätaki lahi ‘a Latai Hamala ‘i he’ene kätaki’i ë pango ne mau fai, kuo mau fakaoli’ia mo pango’ia ‘i he me’a ne mau fai ‘i he failotu, ka e tala’ehai kuo anga pe maheni ha taha ‘i ha fai ‘o ha fa’ahinga ouau pehë. Ka ko hono fai pe ko e hala ha taha ke ne fai.

FANGU MALINGI MEI LOTO HEVANI.

Ne hange ha ngoue ‘uheina ‘a e to’ulu hake ‘a e ngaahi lelei fakalangi, pea ongona atu he ngalu’ea ‘a e ngaahi talanoa maafana mo fakafiefia, kuo kamata ke failä ë vaka ë ki’i siasi pea ‘i ai mo hono kau ngaue vaka.

Na’e kamata ‘a hono fa’ufa’u mo hono fokotu’utu’u e kau ngaue vaka ki he Siasi ‘i he ‘aho 24 ‘o Me 1975. Ko hono founga, ne fakataha kotoa pe ë ki’i Siasi, ke nau fai fatongia ki he ki’i siasi. Na’e loto ë ki’i Siasi ke hoko ‘a ‘Anau ki lifua ‘Anau ko e Sea ‘i he ngaahi fakataha’anga ‘o e ki’i Siasi, pea tokoni ki ai ‘a Viliami Po’ese Pupunu, pea sekelitali ‘a Pelenaise Tu’u he Taufa, tokoni ki ai ‘a ‘Evaline Liti; Tauhipa’anga ‘a Mohenoa Masi, tokoni ki ai ‘a Sione Vaka’uta Liti, pea faihiva ‘a Viliami Po’ese Pupunu, tokoni ki ai Tomasi Lätu. Koe founga ‘o e fakataha, na’e fakataha kotoa pe ‘a e ki’i Siasi fakamahino, pea toki fakamfaï’i pe mei ai ha ngaue ke fai. Neongo ne fu’u fo’ou ‘a e fatongia kiate kimautolu, ka e taumaia ne mama’o ‘a e Laumalie meiate kimautolu, ‘i he faifatongia ‘i Hono siasi. Ko e konga mahu’inga ‘i he fakataha ko ‘eni, koe loto taha ‘a e ki’i Siasi ke fakaAfe’i mai ‘a ‘Amanaki Havea, hili ia ‘e ne kau ki he fakataha na’e fai ki ‘Iulope, ke ne ‘a’ahi mai mo fai ha pötlanoa mo ia ‘o fekau’aki mo e ki’i siasi. Na’e fai leva ‘e he tokoni sea ha tohi fakaafe kia ‘Amanaki lolotonga ‘e ne ‘i Pilitania. Ne loto lelei ‘a e tangata’eiki ‘o tali e tohi, pea ne tu’uta mai ‘i he ‘aho 29 ‘o ‘Akosi 1975. Na’e fai hono talitali ‘e he Pule Kolo ‘o e kolo´ ni, mo e konga e ki’i kainga lotu ‘i mala’e vakapuna. Pea foaki ai ‘e he Pule Kolo ‘a e kï ki he Palesiteni. Ko e faka’ilonga ‘o e talitali maafana mo e ngofua ki he Palesiteni ke ne tau mai pe ha fa’ahinga taimi pe ki he kolo´ ni.

Na’e ma’u foki ë faingamalie e ki’i Siasi ke fai ha fakataha moe tangata’eki Palesiteni ‘i he ‘aho 30 ‘o ‘Akosi, 1975. Ko e fakataha fakataha fakamäfana mo fkafiefia pea mo hono mamalu, ‘i he täkiekina ne fai ‘e he tangata’eiki Palesiteni. NA’e fai ‘e ne fale’i fakapotopoto ki hono ngauë’i ë ki’i siasi, pea toe ma’u foki mo e faingamalie ke fai hono toe fili ë ngaahi läkanga ki hono fuesia e ngaahi fatongia ki he ki’i Siasi. Ko kinautolu ‘eni e kau ma’u läkanga. Ko e taki ko ‘Anau ki Lifua ‘Anau, tokoni ‘a Sione Vaka’uta Liti; Sekelitali: Pelenaise Tu’uhetaufa, tokoni ‘a Finau F. Mila; Tauhi Pa’anga: Mohenoa Masi, tokoni ‘a Lopeti Leka; Faihiva: Viliami Po’ese Pupunu, tokoni ‘a Lopeti Leka; Pule Hiva: Fine Inukiha’angana. Ko e taha foki ‘o e ngaahi fale’i mahu’inga ‘a e Palesaiteni, ke fokotu’u leva ha fanag ki’i komiti ke mei kau kotoa ki ai ‘a e kakai e Siasi ‘i he fai fatongia. ‘I he lava kakato ‘a e fakataha, na’e hange leva ‘a e Siasi ha fu’u pule’anga mälohi, he ngaue fie ngaue e kau ma’u läkanga, moe fua fie fua ë ngaahi kavenga ‘o e Siasi pea lele ‘i matangi e vaka ë siasi ‘o ‘ikai toe lava ‘o ta’ofi.

Na’e fai foki e talitali loto maafana ë tangata’eiki Palesiteni ‘i he Carpenter Hall, ‘o e 13 Saute mo e 2 Uesite, hili ‘e ne malanga ‘i he First United Methodist Church. Meimei laka hake e tokoahi he toko 1000, meimei tokolahi mei he kainga Siasi Mämonga. ‘I he lava ë kaime’akai, ne momoi atu ë toenga ë talitali ki he kakai ne lava mai ‘i he fakaafe.

‘I he 4 ‘o Sanuali 1976, na’e lava leva hono fokotu’utu’u e fanga ki’i komiti ‘o e Siasi, ko e fanga ki’i komiti ‘eni ne lava hono fokotu’u: Komiti fa’u polokalama, komiti pa’anga, komiti hiva, komiti nague, komiti ‘a’ahi. Ko e founga ngaue ‘a e fanga ki’i komiti, ko e fia ‘e nau fakataha ‘o ‘ave ‘e nau fakamatala ki he fakataha fakakatoa ë ki’i siasi ‘a ia ‘oku sea ai ‘a ‘Anau. Ko e ola e fanga ki’i komiti ne fokotu’u, na’e fokotu’u ai ‘e he komiti pa’anga ke fai ha misinale. Kuo fuofuaki fai ‘eni ë kätoanga misinale, ‘a ia ne fai ‘i e ‘aho 4 ‘o Sepitema 1976. Na’e fe’unga hono pa’anga mo e $7,735.

‘I he fengaue’aki ne fai mo ‘Amanaki ‘i he kei fengaue’aki fetafeaki maafana ‘a e ki’i Siasi mo e Palesiteni, ne ne manatua mai e ki’i siasi ‘o ne lï mai ha tohi fkaafe ke ö ange ha ongo fakafofonga ki he Konifelenisi ‘i Tonga. Ko e ö ange ‘o fanongo mo mamata ‘i he founga ‘oku fkalele ‘aki ‘a e konifelenisi. Na’e ma’u e faingamqalie ko ‘e ni ‘e Finau Mila mo Mohenoa Masi, na’e fai ‘i Sune 1976.

KO E TALITE FAKALANGI.

‘I he ngaahi ta’u ki mu’a ‘o e 1845, te’eki ai ke nofo’i ë fu’u kolo´ ni, na’e ‘i ai e tangata malanga ‘i he siasi Metotisi, ko hono hingoa ko Jedediah Smith, na’a ne ha’u ki he vahe fonua´ ni ko e tuli manu ‘i he fanga ki’i manu ko e Beaver. Koe’uhi ko hono fulufulu, ne ngaue’aki ki he ngaohi tatä fulufulu’i manu. Ne fu’u lahi ‘aupito hono ngaue’aki ‘e he kau Pilitania. Ko ia ai ko J. Smith ne ne fakatau atu ‘e ne fulufulu’i manu ki Pilitania. ‘I he taimi ne nau foki ai ki Nauvoo ‘i Ill, na’a na talanoa ai pea mo Brigham Young ko e memipa mälölö mei he siasi Metotisi ‘o kau ki he vahefonua´ ni. Talanao ai ki he lelei e vahe fonua´ ni ki he nofo. Ko hono ‘uhinga ia ne fai mai ai ‘e Brigham Young mo e kau pilikimi Mamonga ki he tele’a´ ni. Ne nau kamata nfofo’i ë tele’a´ ni ‘i he 1845. Ko hono fakataukeï’i ë fononga Pilikimi, na’e tokoni ‘a J. Smith ki hono tä ë mape ki he fononga ne teuaki. ‘I he’enau ä’u mai ki he tele’a´ ni, ne pehë ai ‘e B. Youth, ko e feitu’u ‘eni "This is the Place," ‘o fakatatau ki he mape fononmga na’e tä ‘e J. Smith.

‘I he maau malie hono nofo’i ë fu’u kolo´ ni, ne ongo ki he loto ‘o B. Young, ko ia ai ne ne fakaäfe’i ë faifekau Metotisi ko Dr. Fisher, ke ne malanga ‘i he tapanekale ‘i he 1868, te’eki ke ‘i ai ha Siasi Metotisi ‘i he tele’a´ ni, pea ‘i he 1869, na’e ha’u ai ha faifekau Metotisi ki he tele’a´ ni, ko hono hingoa ko Rev. Lewis Hartsouch, ko e tamai ia ‘o e ngaahi Siasi Metotisi ‘i he ngaahi Siasi ‘i Utah. Koe’uhi ko ia ne fuaki fokotu’u ‘a e ‘uluaki Misiona ki he vahe fonua´ ni, mo ne fokotu’u e kau ‘uluaki talasiti ki he tele’a ni. Na’e kamata’aki ‘a e misisiona ‘a ‘uluaki Lautohi Faka-Sapate, pea kamat ai hono langa ‘a e ‘uluaki falelotu ‘i he 33 ‘isite mo e 3 Saute, ‘i he 1891. Ko e me’a ‘i he lele ‘i matangi ‘a e ngaue fakalotu ko ‘eni, na’e toki tu’utu’uni ai ‘e he faifekau Pulefakavahe ko Rev. Custavis Pierce, ke langa ha ngaahi fale lotu Metotisi mei Logan ki he Noate ‘o ä’u ki Beaver ‘i he Saute. Pehe foki ki Evanston Wym. ‘i he ta’u 1870-1876. ‘I he 1893, na’e tu’utu’uni ke langa ha falelotu ‘i he tafa’aki ki hihifo pea ä’u ki he 1922 kuo ‘osi e falelotu ne tu’utu’uni ‘e he Konifelenisi ke langa ‘i he 400 Saute mo e 900 Uesite, ‘a ia ‘oku lolotonga lotu ai e kakai Tonga. Ka e kimu’a ai, na’e fai ki ai e ngaue ‘a e Kautaha ‘a e kakai fefine, pea mo e ngaahi siasi ne nau lotu ki ai, pea ä’u mai ki he kainga lotu na’e ‘iloa ko e Grace Methodist.

Ko e ngaahi fetokoni’aki ‘a e Siasi Mamonga mo e Siasi Metotisi, ne fu’u ‘aonga lahi ia ki hono teu fokotu’u e ki’i Siasi e kau Tonga. Ko hono fakamo’oni’i ë fe’ofo’ofas´ ni fakalangi ko ‘eni, ko e fakafe ne fai ‘e he Siasi First United Methodist ne kau ki ai e ki’i falukunga kakai Tonga, ki he Palofita ko Kimball, ke ne ha’u ‘o tutu ë ki’i fu’u ‘akau Kilisimasi ne kumi ‘e he kainga Tonga ma’a e kainga lotu ë kau papalangi ‘i he First. Na’e tali loto maafana ‘e he palofita ke ne me’a mai ‘o tutu ë fu’u ‘akau ‘i he uike ‘uluaki ‘o Tisema 1975. ‘Ikai ngata ai ka na’e tokolahi pe kainga Mamaonga Tonga, ne nau fa’a kau ange ki he ngaahi feohi’anga fakalotu ‘a e kakai Tonga, pea pehe foki ‘e nau fa’a tokoni ki he ngaahi katoanga misinale, ‘oku kei fai foki ë manatu kia Paula Katoa pea mo Fine Taufa ‘i he’ena fa’a kau ki he ngaahi fakataha ‘a e ki’i siasi, he ne fu’u fakamäfana ‘aupito ‘a e fakfeohi mai ne fai ‘e he ongo tangata ko ‘eni.

KO E FAKATU’AMELIE.

‘I he lolotonga ‘a e fa’ahita’u maafana ‘o e 1977 ‘o e mahina ko ‘Akosi, na’e fai ai ha fepötalanoa’aki ‘i he ‘api ‘o Sione Pupu’a, ‘o fekau’aki mo e kumi ha fale ke nofo ai ha famili Uesiliana, ne nau nofo ‘i ha ngaahi famili Mämonga. Koe’uhi ke nau tau’ataina ki he omai ki he lotu. Koe ake noa ‘a e fakakaukau mei he öla ne fai mai ‘e he ‘a’ahi ‘a e komiti ‘a’ahi ki he ‘api Mamonga ‘o Piliki Tuateoli. Na’e nofo ai e ki’i famili Uesiliana ko Halatoa mo hono ki’i famili. Na’e fakahä leva ‘e ‘Anau ki he’emau faifekau ko Rev. Obaugh. Na’e fu’u tokanga ki ai e tangata’eiki faifekau, fakafokifä pë lolotonga ‘e mau faikava na’e fai ‘i he ‘api ‘o Pupu’a, kuo ä’u ange ‘a ‘Anau ‘osi ‘e na talanoa mo efaifekau, kau ki he ‘api ‘oku tu’u ‘i he 4 Saute mo e 9 Uesite. ‘Oku ‘amanki ke ma’u ‘e he Salvation Army, pea mau faikava ai pe ‘o ‘aho, ka mau ömi ‘o sio ‘i he ‘api. ‘O mau ömi ia ‘o tu’u ‘o sio me i he falekoloa 7 Eleven, ‘o sio mai ki he fu’u ‘api´ ni, pea ake noa si’emau faka’anau ‘o hange ko e faka’anaua ne fai ‘i Polata’ane, "ko ‘amautolu mai ë." Ka e pango kuo teu fakatau ia ‘e he Salvation Army. ‘I he taimi tatau pe kuo kei ‘atä pë ke kei fai ki ai ha talamahu’inga. Mau foki leva ia ‘o toe talanoa ‘a ‘Anau mo e faifekau, pea fai leva mo e fataha mo e ki’i Siasi, ‘o kau ki he fakatau ‘o e ‘api Siasi. Ko ia ne loto leva e fakataha ke fai leva e fakatau. Koe taimi faingata’a ‘eni ki he ua e tala mahu’inga ki he ‘api, koe’uhi ne mau fika ua ‘i he talamahu’inga. Kaikehe ne fai e fewinga ‘a ‘Anau mo e fefine fakatau’api ‘a e Konifelenisi, ka e ‘osi e tala mahu’inga ‘i he ‘aho 7 ‘o Tisema 1977. Ko e monu’ia’anga ‘o e feinga´ ni, ko e tokotaha mei he Salavation Army ne ne teu fakatau ne ne ‘i Niu ‘Ioke, ne ne tomui mai ia ki he ‘aho faka’osi ‘o e tala mahu’inga, ko ia ai ne lava pe ‘e he ki’i toenga pa’anga ‘a e Siasi, ‘o mafua ‘a e ngaahi kavenga fakapa’anga ne fakapa’anga ‘aki ë fakatau ‘api, pea ko e toe ‘i he pangike ko e $23.26. Koia ai ne fakapapaü’i ‘i he ‘aho 27 ‘o Tisema 1977 kuo ma’u ë ongo fale´ ni ‘e he Siasi. Na’e ‘ikai ko ha taumu’a ki ha falelotu, ka ko e ‘api nofo’anga ke nofo ki ai e kainga Uesiliana ne nau nofo ki he kainga Mamonga.

Na’e fai leva ‘a e fakataha ‘a e Siasi Kosilio ‘o e Siasi Fe’inasi’aki (Share Ministry) pea fakaafe’i ki ai ‘a ‘Anau, ke fai hano faka’eke’eke ‘o felave’i pea mo e ‘api kuo ma’u. Ko e ola ‘o e fakataha, ke fakamafaï’i ë ‘api ko ia ke fai’anga lotu ki ai ‘a e kakai Tonga, pea mo ‘ai e fale nofo’anga ko e fale nofo’anga fakafaifekau. Na’e fai hono fakamafaï’i ko ia ‘i Fepueli 1978.

Ko hono fokotu’utu’u mo e ngaahi ngaue fakalao ki hano fakamafaï’i ‘o e ‘api kuo ma’u ke hoko ko e fale fai’anga lotu mo e ‘api nofo’anga fakafaifekau, na’e fai ia ‘e he tangata loea ‘a e Siasi ko Charles Caspar. Na’e ui leva ‘a e Konifelenisi fakasiasi ‘a e kakai Tonga ke fakamafaï’i ‘a e ngaahi ngaue fakalao kuo fa’u. Na’e fai e Konifelenisi ‘i he falelotu First United Methodist Church, ko kinautolu ne nau tataki e Konifelenisi, ko e faifekau Pulefakavahe ko Rev, Walter Boegegrain, faifekau Sea ë Kosilio ko Rev. Thomas Bornanzar mo e faifekau ‘o e FUMC Rev. Obaugh, loea ‘a e Siasi C. Caspar, taki e kakai Tonga, ‘Anau ki Lifuka ‘Anau, pea mo e sekelitali ko ‘Etuini Kelemeni. Na’e fakamafaï’i ‘e he Konifdelenisi ke fokotu’u leva e ongo komiti lalahi ‘e ua, ko e Poate ‘o e kau Talasiti mo e Komiti Fili. Ke fai ‘e he talasiti ‘a e ngaahi me’a fakalao ‘o e ongo ‘api, pea fai ‘e he Komiti Fili ‘a e fokotu’utu’u ‘a e kau ngaue ‘a e aSiasi Tonga ‘i he taimi te nau mavahe ai mei he Siasi FUMC. Ko e sea ‘o e ongo komiti ne fakamafaï’i ‘e he konifelenisi, ko e Poate ‘o e kau Talasiti ko Finau F. Mila. Ko e sea e Komiti Fili ko faifekau William Obaugh. Ko e konifelenisi fakasiasi ko ‘eni na’e fai ia ‘i he Sapate Penitekosi, ‘aho 14 ‘o Me, 1978. Pea ui fakalao leva ko e Tonga United Methodist Church.

‘I he maau e fakaleleï’i e ‘api fo’ou, ko e nague lahi ne fai ki he ongo fale ‘i he monomono mo fetongi e ngaahi me’a lahi, pea pehe ki he langscape mo tu’a ‘o tö hono gaahi ‘akau fo’ou, na’e toki hä ma’a mo faka’ofo’ofa ë fu’u ‘api, ‘ikai ngata ai ka e toe maau mo e ngaahi me’a fajkalao ‘a e talasiti, pea mavahe mai leva ‘a e ki’i Siasi Tonga ‘i he ‘aho 17 ‘o Sepitema, 1978. Ko e founga ne fai ‘aki e mavahe ko ‘eni, na’e fai hono malanga huufi e ‘api fo’ou. Na’e fai ia ‘e he faifekau Sea ë Kosilio Thomas Bornanza. Na’a ne malanga ‘i he Fyuakava Motu’a meia Levetiko 6:8-13. Ko e kaveinga malanga: "What does all this matter." ‘I he lava hono malanga hüfi e ‘api Siasi fo’ou, na’e fai leva e fononga luelalo, hono ‘ave ‘e he fa’e ‘a ‘ene tama ki hono nofo’anga fo’ou, pea fai ai hono fakafe’ao e ngaahi faka’ilonga fakalotu ‘o hange ko e Maama ta’engata, na’e to’o ia ‘e he ongo taki e ongo Siasi ko ‘Anau mo Lanny Myers, pea ko ‘Ofa ‘Anau pea mo Tammy Carpenter na’e to’o ‘a e kolosi, pea ko ‘Ofa Pupu’a na’a ne to’o ë ongo te’elango. Ko Solomone Pupunu pea mo Greg Evens na’a na to’o ‘a efuka faka-Kalisitiane mo e fuka ‘Amelika. Ko Leieli Masi pea mo Lisa Smith na’a na to’o e Tohitapu faka papalangi mo faka-Tonga. Ko Seini Liti mo Greg Obaugh na’a na to’o e himi faka papalangi mo faka-Tonga.

Ko e loloa e luelalo ko ‘eni na’e fe’unga mo e maile ‘e taha poini ‘e hiva, ‘o ä’u ë fononga ki he falelotu ‘o e siasi Tonga, na’e fai leva ‘a e lea fakalangilangi mo faklamäfana ‘i tu’a ‘i he maka tuluki ‘o e falelotu. Ko kinautolu na’a nau fai ‘a e lea ko e Pule Kolo ko Ted L. Wilson, ko e Palesiteni ‘o e ako fakafaifekau ko Rev. Karl D. Schmipf mo e Pule Polisi ko Jeff E. L. Wallought, pea ko e faifekau Pule Fkavahe Lonnie B. Johnston na’a ne fai e angi ‘o e fakatoka ‘o e maka tuliki, pea fai e lotu’i e maka tuliki ‘a e lotu’i e maka tuliki ‘e Rev. Obaugh pea toki lotu tuku ‘a e faifekau ‘o e Kosilio ko Rev. Bornanzar. "i he lava ‘a e ngaahi fatongia fakalotu ko ‘eni, ne tö hifo e fuaki sinou ‘o e 1978.

KO E TOLOTO MONU’IA.

Kuo fongofonga ola e siasi tapu pea heke mädfana mo e ngaahi fakataha’anga. Ko e tokolahi e kau memipa ‘i he taimi mavahe na’e laka hake ‘i he toko 160. Ko ‘e nau ‘uluaki faifekau ko Rev. Obaugh, ‘o nau faifekau fakataha’aki pe mo e siasi ‘o e kau papalangi. Ka ‘i he taimi lolotonga ko ‘eni ‘oku te’eki ha faifekau Tonga. Ka e ma’u mafai pe ‘a ‘Anau ke ne fakalele fakasetuata pe ‘a e ki’i siasi. ‘I he ki’i faingata’a ko ‘eni, ne fai ai ha ki’i talanoa ‘a ‘Anau pea mo ‘Etuini Kelemeni, koe’uhi ko e sio ki he ki’i Siasi, ko ia ia ne loto lelei pe ‘a ‘Etuini pea mo hono famili ke nau ö ‘o ako fakafaifekau. Kamta leva ke ne ma’u ha ki’i scholarship ke fai ‘aki ‘e ne ako, pea ko e ‘uluaki ako faifekau ia ha Tonga kuo ‘ave ‘e he Siasi ke ako ki he fatongia´ ni. Ko e fakamafaï’i e ako ko ‘eni, na’e fai ia ‘e he ‘uluaki konifelenisi ‘a e kau Tonga, ‘a ia na’e fai ‘i he ‘aho 14 ‘o Me, 1978.

‘I he Sapte faka’osi ‘o Sepitema 1978, koe ‘uluaki malanga ‘i he Siasi ko faifekau Rev. Obaugh, pea na’e toe fai e fakaului pea papitaiso ai ‘a e ki’i pëpë ko ‘a Sandy Penisini, pea ko kinautolu ‘eni ne nau kau ki he ülui, Fnä Fotofili, Tuituiohu Pupupnu, Suli käfi, Fainga Fangupo, Toni Pulu, Kilisitina Sanft, Mo’unga Sikuea, Sine H. Malekamu, Viliami Tapa’atoutai, Lavinia Hafoka, Mele hafoka, Sepa Pilivi, Finau Vakalahi, Hiva Sakielu, Likisuosuo Pupunu, Veilomani ‘Asunga, Pue ‘Asunga mo Maiko ‘Asunga. Ko kinautolu ia ‘a e fuaki kau ülui mei he siasi ‘a e kau papalangi.

‘I he mavahe ‘a e Sasi Tonga ‘o tu’u pe ‘iate ia, koe fakamo’oni’i ia ‘e ne kau ki he Konifelenisi ‘a e Roky Mountain ‘o tatau pe ia mo e monu’ia kuo tofanga ai e siasi e kau papalangi. Ko e ‘uluaki siasi ‘eni ‘o ha kau Polinisia kuo tu’u mavahe ‘o kau ki he Konmife;enisi ‘a e Roky Mauntain. ‘I he ngaahi monu’ia pehë na’e fiema’u leva ha faifekau Tonga ki he siasi. Ko ia ne tokoni e konifelenisi ke vakaï’i ha faifekau Tonga. Fai ai e fetu’utaki pea mo Pouono Niusini ‘a ia ne ne faifekau he taimi ko ia ‘i Hawaii. Ne tali ‘e Pouono e kole ne fai mei he konifelenisi koe’uhi ko e siasi e kau tonga. Na’a ne tuku leva ‘e ne ngaue ‘i Hawaii ka ne ha’u ‘o faifekau ‘i he ki’i siasi. Na’e tau mai ‘a Pouono ki he tele’a ‘o e Ano masima ‘i he 6 ‘o Sune, 1979. Hili ia ‘e ne ngaue fakafaifekau ‘i Hawaii ‘i he 1972 ki he 1979. Ko e fuaki faifekau Tonga ia ‘i he ki’i Siasi. Na’a ne ‘uluaki malanga ‘i he Sapate 10 ‘o Sune 1979. Ko ‘e ne lesoni mei he Saame 27:7-14. Ko e kaveinga malanga: "Nofo ‘o sio ki he ‘Eiki." Kuo kakato hono fokotu’utu’u e ki’i siasi he kuo ‘i ai ‘e nau faifekau Topnga. Ka e tala’ehai ‘e mole ‘a e kei ngangatu mo manongi ‘a e ngaue tonunga ‘a e ngaue ne fai ‘e he faifekau ko William Obaugh, ‘a ‘e ne fu’u tokoni ‘aufuatö ki hono fokotu’u ‘a e ki’i siasi. ‘Ikai ko ia pe ka ne ne hoko ko e ‘uluaki faifekau ‘o e siasi. Kuo ne si’i heni ki Pueblo ‘i Kololato ‘i he ‘aho 17 ‘o Sune 1979.

Na’e kamata ngaue ‘a Pouono Niusini ‘i he siasi TUMC ‘i he ‘aho ‘o Sune 1979 pea ne toki mälölö ‘i Sepitema 1985, ko hono 85 ta’u. Na’e fetongi ia ‘e he faifekau ko Sione Alo Faklahua, ‘o ne kamata ngaue ki he Siasi ‘i he Malanga Faka’osita’u ‘o e 1985. Koe taha ia ‘o e tokoni ‘a e konifelenisi ko hono kumi ha fetongi ‘o Pouono Niusini. Pea ko e toloto monu’ia ia ‘o e ki’i siasi he ngaahi tokoni kuo fai mei he konifelenmisi. ‘ikai ngata pe ‘i he kau faifekau, ka nau toe tokoni fakapa’anga mai ki he ngaue ‘a e Siasi. Hange ko e tokoni ki hono fakatau ‘o e ‘api siasi, na’e fe’unga m9o e $ 70000 tupu, pea loto pe ‘a e Konifelenisi ke totongi ange pe vaeua, pea ‘ikai toe ‘eke’i ha tupu toloi. ‘I he taimi tatau pe ‘oku tokoni mai ‘a e konifelenisi fakapa’anga. Ko e me’a ki he fetaiaki ‘a e ‘ofa ‘a e ‘Otua ki he ki’i siasi, ‘oku kei tu’uloa mai pe talu hono fokotu’u mei he 1978, pea kuo ä’u mai ‘eni ki he 1988, ko e hokomia hono ta’u 10. Koe me’a ‘i he kei fakaola lelei mai pe ‘o e ki’i siasi, kuo loto e ngaahi fakataha’anga ‘o e ki’i siasi, ke fai hano katoanga’i e fakamanatu ta’u hongofului e ki’i siasi ‘i he ta’u´ ni, 16, 17 & 18 ‘o Sepitema. Ko e ta’u mahu’inga ‘eni ki he kau Metotisi ‘o mamani ki hono teu fakamanatu e ta’u 250 ‘o e ngaue ‘a Sione mo Salesi Uesile.